Geçtiğimiz aylarda bir yarışma için yazmıştım bu denemeyi. Sonuç güzel gelmişti, yayınlayayım:
Edebiyatı -daha genel anlamıyla sanatı- bireylerin -dolayısıyla toplumların- derdini anlatabilmek, bir yandan da entelektüel hazlara varabilmek için gerçekleştirdiği en köklü ve en anlamlı çabalardan biri olarak tanırız. İnsanlığın ilk adımlarını attığı dönemlerde estetik kaygıdan yoksun ve aslında “zanaat” kavramına daha yakın olan sanat, insanın varoluşuyla birlikte gelişmeye ve büyümeye başlamıştır.
Yazı bulunmazdan önce edebiyat yapmaya, boya bilinmezden önce resim çizmeye meyleden, aklı-fikri avlayacağı dinozorda, yiyeceği bizonda olan büyük-büyük-büyük- çok büyük dedelerimiz ve klanlarına sağlıklı bireyler yetiştirmeye çabalayan büyük-büyük-büyük en büyük ninelerimizin mağara duvarlarına karaladığı figürlerin asıl amacının, genç nesle (büyük-büyük-büyük daha küçük dedelerimize) nasıl avlanılacağını öğretmek, suya giden en güvenli yolu anlatmak gibi faydalı şeyler olduğu gerçeğini kabul ediyorum... Biraz daha ileri gittiğimizde (yazı hala yok ortada), insanların görüp korktukları hayvanları, yendikleri düşmanları, kavgalarını, savaşlarını, akıllarınca kutsal varsaydıkları, tanrısallaştırdıkları doğa olaylarını, havsalalarının almadığı her şeyi destanlaştırdığını, böylece dilden dile dolaşan sözlü edebiyatı başlattığını görüyoruz. Bunlar sanat olarak kabul edilmekten hayli uzak olsa da bugün bildiğimiz anlamıyla sanatın kökleri sayılabilir.
Sanat, çoğu tanıma göre, “güzel” olanı bulma çabasındadır. Güzel, anlatılması ve anlaşılması neredeyse imkânsız bir kavram olduğundan, sanatın, sanat eserinin anlatılması ve anlaşılması da zordur. Birçok soyut kavram görelidir; fakat gösterilemez değildir. Büyük olanı “Bu kadar” diye göstermek mümkün; ama güzel olanı kolayca gösterebileceğimizi sanmıyorum. Büyüklük olgusunu anlatabilmek için aracı bir duyguya ihtiyaç yoktur; fakat güzel -güzel olanı göstermenin zorluğu burada- duygularla alakalıdır, hatta güzel (veya ufkumuzu biraz daha açarsak çirkin) baştanbaşa bir duygulanımdır. Bu yüzden, doğanın kaba taklidi olarak başlayan sanat, yıllar-asırlar geçtikçe, akla geleni, hoşa gideni ya da gitmeyeni olduğu gibi anlatmak veya göstermektense imgelere, benzetmelere başvurmuş, bu şekilde kendine serbestlik alanı yaratmıştır.
Yazarın hayal gücü ve kalemiyle başbaşa kalarak eserini yarattığı, sınırları alabildiğine genişmiş izlenimi uyandıran edebiyat, bu serbestlikten nasibini en az ve en geç alan sanat dalıdır belki… Edebiyat, oldum olası kendine ciddi sorumluluklar yüklemiş, tam da bundan ötürü dönem dönem kendini kalıplara sıkıştırmak zorunda kalmıştır. Bu sıkışmışlığın nedenini bilmez değilim, bilirim ki dil (kültürle birlikte), toplumların en büyük ortak değeridir. Bu değerin sorumluluğu, dili ustaca ve bilinçli kullanması gerekene, yani yazara verilmiştir. Plastik sanatların soyut ve su katılmamış sanatsal dilinin yanında edebiyat, kendi soyutluğuna, sanatsallığına, herkesin olan dil yoluyla ulaşma çabasındadır. Bu sorumluluğu yüklenmiş yazarın özgürlük alanıysa, ressamınkine veya müzisyeninkine göre daha dar veya genişletilmesi daha zor bir vaziyettedir.
Ne yazık ki yazarın özgürlük alanını kısıtlayan tek şey bu ulvi sorumluluk değil. Yazar yazmaya başladığı, yazdığını ilan ettiği an siyasal erk, toplum kuralları, ahlaki değerler gibi irili ufaklı sansür odaklarıyla kuşatılır. Gerçek sanatçı sansüre pabuç bırakmaz (diyelim!), bildiği-istediği gibi yazar… Ama hedef kitleye ulaşmak için eserini basacak-yayacak kuruluşlara ihtiyacı vardır… Özgün eserini yaratmış sanatçının, eserini kitlelere ulaştırabilmek için, karikatür diliyle konuşmak gerekirse birtakım paralı ve ağzı purolu beylerin önünde ceket iliklemek zorunda olması acınılası bir durum... Eserlerin, taş tabletlere kazınarak veya elle çoğaltıldığı dönemden değil, birkaç on yıl öncesinden, biraz da bugünden bahsediyoruz… Biraz diyorum; çünkü günümüz yazarı, yazdıklarını hazır, toplaşmış bekleyen bir kitleye zorlanmadan sunabilme olanağına sahip. Sosyal ağlarda veya kendi sayfalarında sayıları ve icraatları giderek artan internet edebiyatçılarını, pek sevgili edebiyat otoriteleri tarafından ciddiye alınmasalar ve bir süre daha alınmayacak olsalar da, çoğu tekelleşmiş ve gitgide kapalı bir camia haline gelen basılı edebiyat neferlerinden daha sempatik buluyorum...
Şöyle bir düşünce çok mu iddialı olur acaba: Matbaanın yaygınlaşmasıyla okur olma ayrıcalığı, seçkin azınlığın tekelinden kurtulup halka ulaşmıştı. Şimdiyse internetin yaygınlaşmasıyla, yazarlık elit kesimin tekelinden çıkıp, ‘avam’ın da yapabilirlik alanına girdi. Açıkçası evinde oturup, sanal arkadaşlarıyla ‘sanatını’, evet sanatını, paylaşanlara yazar demekte beis görmüyorum; çünkü neyin sanat olduğuyla ilgili bir kıstasın da bu kıstası belirleyebilecek bir merciin de varlığına inanmıyorum. Sanatı böylesine basite indirgemek ve ‘sanatçının’ onca yaratma sancısı sonucu ortaya koyduğu eserle, sıradan bir faninin aklına geleni karalayıp-yayınlayıverdiklerini bir tutma düşüncesi biraz tepki çekebilir. Tabii, istisnai örnekler olsa da –bir yazarımızın internette okurlarıyla birlikte roman yazdığını anımsıyorum örneğin- bu denli radikal bir değişime yılların kâğıtlı kalemli aydınlarının birdenbire kucak açmasını ve damdan düşer gibi internet çağına ayak uydurmasını beklemenin pek akılcı olmadığını söylemeliyim.
Genç; ama eskiye bağlılık açısından dinozor dimağlı biri olarak diyorum ki: Kitap kokusu önemlidir, kitabı biriktirmek, yanında taşımak, ona dokunmak, evet bunlar önemlidir. Ama özgün eserlerin öyle veya böyle artması, bir şekilde daha çok kişinin yazabilmesi-okuyabilmesi en basit anlamıyla iyidir... Sanat, avam tabakanın ellerine ve onların vasat eserlerine kaldı diye, seçkin eserler değer kaybetmeyecektir. Daha fazla okuma fırsatı bulan okur, belki de seçicileşecek ve zaman içinde bugünkünden daha bilinçli bir okur topluluğu oluşacaktır. Çok sayıda yayınevinin batmanın eşiğine geldiği bir dönemde, internetin nimetlerinden edebiyat alanında yararlanmaya sırt çevirmek ve yersiz bir idealizme sürüklenmek her şeyden önce gereksizdir. Eski toprağın endişeleriyse anlaşılırdır; fakat aşılamaz değildir.
Sanat gibi evrensel bir değeri bir zümreye mal etmeyi, alanını kısıtlamayı, yönetmeye, tekelleştirmeye çalışmayı doğru bulmuyorum. Ne yazık ki sanat, çağlar boyu hep böyle konumlanmış. Ancak internet çağı ve çağın temsilcileri, bu anlayışı yıkabilme koşullarına sahip...
Bir zamanlar, kişilerin ne okuduğuyla değerlendirildiği dönemlerde, elindeki kitap, dünya görüşünün sinyallerini verir(miş)di. “–miş” diyorum, çünkü milenyuma az kala doğmuş biri olarak, insanların elinde bestseller kitaplar görmeye alışkınım ben… Popüler kitaplardan daha okunulası olanlar 1000 satabilmenin telaşındayken, sabun köpüğü tadında kitaplar yok satıyor ve ticaretin gereği olarak alıcıya eşit koşullarda sunulmayan bu eserler, benzer platformlarda; ama apayrı kulvarlarda yarışmak zorunda kalıyor. İnternet yayıncılığınınsa böyle bir derdi yok… Onun derdi çok ‘tıklanmak’. Çok tıklanan çok iyidir anlamına gelmiyor tabii, çok satan çok iyidir anlamına gelmediği gibi…
Bir de Türkiye’de henüz yaygınlaşmamış olsa da sesli kitap uygulaması var… Telefonuna on şarkı yerine bir kitap indirip onu dinleme imkanına da sahip artık gezegenimizin modern insanı…
İnternet, çokça deneyimlediğimiz üzere çeşitli kurumlarca kısıtlanmaya çalışılsa da, özgür bir alan. Sanat üretimi ise, özgür bir zihne, özgür bir tekniğe, özgür bir platforma, kısacası özgürlüğe ihtiyaç duyuyor. Bu mantık denkleminin son ayağı olarak; sanat, ihtiyaç duyduğu özgürlük alanını internette bulabilir… "Tüm kalıpları kırmaya, duyduğum ve düşündüğüm her şey için yeni bir var olma biçimi, yani yeni bir ifade biçimi bulmaya kendimi zorladım...” demiş Virginia Woolf…
İnternet çağında, orta çağda veya herhangi başka bir çağda, insan zihninde yarattığı sonsuz özgürlük alanıyla edebiyatı da, interneti de var eden yaratıcı beyinler, yeni biçimleri ve içerikleri kullanmayı bilecektir -mutlaka…